Operacija “Jutarnje svjetlo”: Pad nuklearnog satelita

Autor: FILTER

Rijetki Kanađani koji su bili budni u ranim jutarnjim časovima 24. januara 1978. godine, mogli su na nebu da vide neobičnu pojavu. Jedna od zvijezda padalica je počela da se uvećava i približava tlu, da bi se rasprsnula iznad sjeveroistočnog dijela Kanade.

Pad sovjetskog satelita

U tom trenutku budni su bili u Sjevernoameričkoj vazdušnoj komandi (engl. North American Aerospace Defense Command-NORAD). Već nekoliko dana pratili su čudnu putanju sovjetskog satelita. Tog jutra mogli su da konstatuju da je satelit nestao sa ekrana radara. Uskoro stiže potvrda. Pao je u blizini Velikog jezera. U pitanju je bio sovjetski špijunski satelit, ali to nije bio najveći problem. Riječ je bila o satelitu na nuklearni pogon u čijem reaktoru se nalazilo 50 kg radioaktivnog uranijuma…

Kosmos 954

Satelit “Kosmos 954” specijalizovan za špijuniranje kopna i mora, lansiran je u orbitu septembra 1977. godine. Bio je jedan iz velike serije sovjetskih satelita “US-A” (rus. Upravlяemый Sputnik Aktivnый, indeks GRAU — 17F16K ) sa nuklearnim reaktorima u njima.

Radio je malo duže od mjesec dana, kada je zemaljska služba za kontrolu leta iznenada izgubila kontrolu nad njim. Razlozi za to nikad nisu objavljeni. Najvjerovatnije je došlo do kvara motora za korekciju putanje, tako da je bilo nemoguće popeti ga na višu orbitu. Već 6. januara došlo je do dehermetizacije servisnog modula, a aparat je prestao da odgovara na komande sa Zemlje. Usljed dejstva trenja, satelit je sve više usporavao i padao, te je 24. januara ušao u gušću atmosferu i raspao se iznad Kanade.

Jutarnje svjetlo

Od Sovjeta je stigla informacija da satelit ima nuklearni reaktor, pa je Savjet za nacionalnu bezbjednost SAD poručio Ministarstvu energetike da se pripremi za pad. Zapadni mediji su počeli nagađanja o mogućem mjestu i vremenu pada, nazivajući događaj “ruskim ruletom”.

Ostaci satelita rasuli su se iznad 124 000 kvadratnih kilometara teritorije. Hitno je pokrenuta operacija uklanjanja radioaktivnog materijala pod nazivom Operacija “Jutarnje svjetlo” (engl. Morning Light). Kanadsko-američki timovi su pretraživali teritoriju od 24. januara do 15. oktobra 1978. godine.

Bila je to naporna potraga u kojoj je snimanje iz vazduha tek donekle pomoglo – većina prostora morala se detaljno pregledavati pješke. Do kraja operacije pronašli su ukupno 12 većih komada satelita, od toga 10 ih je bilo radioaktivno, potvrđujući strahove. Nivo radioaktivnosti varirao je od komada do komada. Jedan je imao nivo radijacije od 500 R/h, što je dovoljno da ubije čovjeka koji bi u blizini istog proveo nekoliko sati.

U skaldu sa Sporazumom o svemirskoj odgovornosti iz 1972., Kanada je SSSR-u ispostavila račun za troškove uklanjanja radioaktivnog otpada – 6 miliona kanadskih dolara. Sovjeti su platili 3 miliona.