Sun. Sep 19, 2021
ћирилица /latinica

Arheolozi o tajnama Vinčanske kulture: Gdje je nestala najnaprednija neolitska civilizacija?

Izvor: BBC

Bili su na prostoru Balkana gotovo hiljadu godina, znali su za osnovu termoizolacije prilikom gradnje kuća, bili su vrsne zanatlije, keramičari i trgovci, imali su razvijenu kulturu stanovanja, živjeli su u društvima, koja su, moguće, funkcionisala po principu jednakosti.

Ali naučnike, koji više od 100 godina istražuju Vinčansku kulturu, i dalje muče mnoga pitanja.

Kako su Vinčanci tako iznenada nestali i najzagonetnije od svega – gdje su im posmrtni ostaci?

„Ljudi su živjeli tu, pravili kuće, ostavljali tragove, ali nema njih. Oni su negdje sahranjeni ili odloženi, a to gdje su – nama je i dalje najveći rebus”, kaže za BBC na srpskom arheolog Nenad Tasić, koji se godinama bavi ispitivanjem Vinče.

Ostaci ove kulture pronađeni su na širokom prostoru koji danas obuhvata dijelove Grčke, Bugarske, Rumunije, Mađarske, Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Sjeverne Makedonije, Crne Gore i cjelokupne teritorije Srbije.

Postojala je relativno dugo – skoro hiljadu godina – u periodu kasnog kamenog doba od 5300. do 4500. godine prije nove ere.

Teritorija vinčanske kulture/ Wikimedia Creative Commons

Tasić je profesor na Katedri za arheologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu i rukovodilac terenskih istraživanja na arheološkom lokalitetu Vinča – Belo brdo.

„Čudno je da na cijelom prostoru Vinčanske kulture skoro da nema pokojnika nigdje. Tokom 800 godina i 400 naselja pronašli smo ukupno 120 mrtvih”, ističe on.

Kao primjer misterioznog izostanka vinčanskih pokojnika navodi slučaj kada su pronašli ostatke žene od oko 28 godina, pored spaljene kuće i za koju se pretpostavlja da je poginula u požaru.

Od njenog tijela pronađeni su samo trup i glava, ali ne i noge.

„To su interesantni signali da oni nisu imali neki poseban odnos prema zemnim ostacima.”

„Pretpostavljamo da su prilikom izgradnje nove kuće, koju su gradili na istom mjestu, pronašli donji dio tijela i da su to negdje sklonili, ali da nisu tragali za cijelim tijelom da ga sahrane sa nekom posebnom pažnjom”, navodi Tasić.

„Frankfurtski aerodrom neolita”

Praistorijsko naselje u Vinči nalazilo se na desnoj obali Dunava, 14 kilometara nizvodno od Beograda.

„Na ovom mjestu, gdje se preko doline Bolečice i Dunava razigrani reljef Šumadije susreće sa banatskom ravnicom, nalazila se (…) metropola jedne sadržajima prebogate kulture”, zapisao je Dragoslav Srejović, jedan od najznačajnijih arheologa sa ovih prostora.

„Stoga je Vinča pojam kojim se danas obilježava zenit neolitske kulture u Evropi”, navodi Srejović u knjizi ”Iskustva prošlosti”.

U tom periodu dolazi do bujanja kreativnosti, tehnološkog napretka i rasta populacije.

Međutim, njihovih ostataka nema samo uz Dunav, već i na Banjici i po Šumadiji, ali najčešće je to uz riječne tokove.

„Regionalno gledano, Vinča se nalazi u blizini četiri izuzetno značajna evroazijska koridora – rijeke Tisa, Dunav, Morava, Sava – a to znači da putnici koji su prolazili bilo od Male Azije, Egeje, Centralne Evrope, pontskih stepa ili Jadrana, prolaze u njenoj blizini.”

„Ovo je postavilo Vinču u poziciju poput frankfurtskog aerodroma neolitske Evrope”, kaže za BBC Miroslav Kočić, izvršni menadžer projekta Vinča, čiji je cilj očuvanje lokaliteta i sanacija klizišta.

Vinčanska grnčarija/ Wikimedia Creative Commons

Šta je sve pronađeno?

Akademik Dragoslav Srejović je svojevremeno opisao kako izgleda kulturni sloj Vinče visok 10 metara, koja je naseljeno područje u svakom periodu istorije od tada pa sve do danas.

„Kao na raskošnom ćilimu u njemu se po vertikali nižu jedan nad drugim rumeni, žuti, mrki, pepeljasti i crni proslojci formirani od ostataka razorenih naselja, spaljenih koliba, velikih rovova i zasutih jama i grobova.”

Srejović je pisao da svaki od proslojaka sadrži prave riznice najraznovrsnijih predmeta: oruđe i oružje od kamena i kosti, posuđe za svakodnevnu upotrebu, raskošno dekorisane ritualne vaze, veliki broj antropomorfnih i zoomorfnih figurina, nakita od raznih vrsta rijetkih, skupocjenih materijala i bezbroj drugih predmeta.

Iskopavanja na lokalitetu Vinča Belo Brdo još 1908. godine započeo je „otac” srpske arheologije Miloje Vasić, ali i dalje nisu odgonetnuta sva pitanja o ovoj razvijenoj civilizaciji.

Njihov život se umnogome razlikuje od onoga kako savremeni čovjek zamišlja praistorijskog pretka iz kamenog doba – kao nomada, koji skuplja hranu, lovi i ratuje.

Stanovali kao ljudi danas u soliterima

Najpre, Vinčanci su imali stalna naselja i to vrlo zgusnuta. Nekad su kuće bile i na samo metar jedna od druge, a bez okućnice.

„Živjeli su gusto, ali očigledno su poštovali pravila – sloboda jednog bila je ograničena slobodom drugog.”

Rekonstrukcija rane vinčanske kuće/ Wikimedia Creative Commons

„Imali su uređen život, živjeli uredno, koristili tanko uglačano posuđe. Fini ljudi, sa finim manirima”, tako Vinčance opisuje arheolog Tasić.

Vinčanci se smatraju pionirima urbanizma.

Gradili su kuće sa četvrtastom, gotovo pravougaonom osnovom od gline, plijeve i pjeska, ali su poznavali i neke osnove termoizolacije.

Krovovi su bili na dve vode od pruća, a nekad su im kuće bile na dva sprata.

Miroslav Kočić smatra da se njihov način života može porediti sa savremenim stanovanjem u soliterima.

„Jednostavno rečeno, pravila ponašanja su veoma drugačija kada komšiju viđate svaki čas svakoga dana, i upravo to ukazuje na veoma razvijenu kulturu stanovanja i zajednice”, navodi on.

Oko njihovih naselja otkrivena su i utvrđenja i rovovi.

Vinčanski idol/ Wikimedia Creative Commons

Nisu imali pismo

„Iako nesumnjivo postoji neki sistem simbola koji se u Vinči koristi, pogrešno je nazivati ga pismom”, upozorava Kočić.

Međutim, to ne umanjuje značaj njihovog razvoja, jer su neke od najblistavijih civilizacija nastale na verbalnoj tradiciji prenošenja informacija..

„Jedna od omiljenih tema pseudonaučnih rasprava je upravo ‘vinčansko pismo’. Pismo kao takvo uglavnom nastaje iz administrativnih potreba državnih sistema, gdje počinje da se javlja potreba za bilježenjem resursa”, objašnjava arheolog.

Vinčansko pismo/ Wikimedia Creative Commons

Društvo jednakosti?

Druga velika specifičnost Vinčanske kulture jeste i to što navodno nisu imali društvenu hijerarhiju. Ako i jesu imali poglavicu ili vođu, on jednostavno nije bio bogatiji od ostalih, navode stručnjaci.

Sa naučne strane gledano, upravo ovo je najveća misterija vinčanske kulture, tvrdi Kočić.

„Iako se u javnosti najviše prezentuju nalazi materijalne kulture kao vrhunsko dostignuće, zapravo je društvena organizacija nešto što je najzanimljiviji aspekt Vinče i ono što je izdvaja u globalnom nivou”, ističe Kočić.

I Tasić kaže da među kućama njihovim nema mnogo razlike i zato se smatra da je njihovo društvo bilo zasnovano na jednakosti.

„Uglavnom sva domaćinstva imaju isti sadržaj. Samo nekoliko vijekova poslije prestanka Vinčanske kulture počelo je klasno raslojavanje”, kaže Tasić.

Vinčanski idol/ Wikimedia Creative Commons

Prvi topili metal i odmah pravili nakit

Naučno je potvrđeno da se prvo topljenje metala dogodilo upravo u Vinči prije 7.500 godina, i 2.500 godina prije izgradnje velikih piramida u Gizi.

„Početak eksploatacije metala je jednako revolucionaran u ljudskoj istoriji poput cjepanja atoma.”

„Količina kreativnosti koja je potrebna da bi kognitivno prvo transformisali u glavi običan kamen u nešto potpuno drugačije je toliko nevjerovatna kao kada bi sada sjedili gledajući u papir i smislili kako da ga pretvorite u dijamant”, navodi Kočić.

Na najpoznatijim lokalitetima vinčanske kulture najstariji pronađeni metalni predmeti bili su nakit – masivne bakarne narukvice, kao i stotine keramičkih činija i posuda.

Bili su vrsni vajari, a umjeli su da različitom temperaturom pečenje gline keramiku boje po želji.

Kočić kao jedan od najfascinantnijih dijelova vinčanske kulture, ističe nivo poznavanja pirotehnike i tehnologije proizvodnje, a bez potvrđenih postojanja specijalista.

„Dosadašnja istraživanja pokazuju je da su maltene sva domaćinstva bila uključena u proizvodnju i razmjenu znanja što je prosto fascinantno”, navodi on.

Izložba artefakta iz Vinče/ Wikimedia Creative Commons

Mnogo putovali i trgovali

Tako, Vinčanci napuštaju jednostavan oblik privrede i postaju proizvođači, trgovci i umjetnici.

Mreža trgovine prostirala se stotinama kilometara.

„Na lokalitetu Vinča Belo Brdo su česti nalazi opsidijana, vulkanskog stakla, koje je u Evropi dostupno na Karpatima i na ostrvu Melos, kao i narukvica od spondilus školjki koje dolaze iz istočne Egeje.”

„Dakle, ti materijali su morali ili doći direktno sa izvora, ili se trgovalo njima kroz veliki broj naselja na putu do Vinče”, kaže Kočić.

Opsidijan je poznat i kao takozvano zmajsko staklo iz TV serije ”Igra prijestolja” i smatra se izvanrednim sječivom.

Iznenadni nestanak

Treća velika misterija u vezi sa Vinčom je njihov iznenadni nestanak sa istorijske pozornice.

Jedni smatraju da je civilizacija nestala pod naletima nomadskih stočara sa Istoka, a drugi da je u pitanju depopulizacija ili potraga za boljim uslovima.

„Ne znamo da li su tranformisali u neku drugu kulturu i usvojili njihove obrasce ili su se raselili”, napominje Tasić i dodaje da je to jedno od glavnih pitanja nekoliko trenutno aktivnih projekata.

„Neke od hipoteza su moguće prenosive bolesti, tako tokom vinčanskog perioda imamo prve duže periode gdje veliki broj ljudi živi u bliskom kontaktu sa velikim brojem životinja.”

„Naša sopstvena realnost pokazuje koliko duboke posljedice takvi događaji mogu ostaviti na populaciju, čak i u slučajevima sa relativno niskom stopom smrtnosti”, rekao je Kočić.

Možda je, dodaje, došlo do društvenog zamora, gdje iz različitih razloga zajednica može jednostavno odustati od ustaljenog kulturološkog obrasca ili je došlo do kolapsa njihovog ekonomskog sistema.

Možda je promjena bila spoljna – klimatska nestabilnost ili eksplozije nasilja i ratova.

„A nerijetko se više takvih stvari dešavaju odjednom”, rekao je Kočić.

Filter 2019